Realiti Geopolitik Perang Crimea (1853–1856): Pakatan Pragmatik dan Kelangsungan Empayar Uthmaniyyah

Oleh: Azhar

Pada pertengahan abad ke-19, peta politik dunia menyaksikan sebuah perubahan ketara apabila persaingan kuasa tidak lagi semata-mata didorong oleh garis pemisah agama. Kemuncak kepada dinamik baharu ini terzahir dalam Perang Crimea (1853–1856)—sebuah konflik serantau yang meletus di Semenanjung Crimea dan kawasan Laut Hitam, di mana Empayar Uthmaniyyah membentuk pakatan strategik bersama kuasa-kuasa Kristian Barat (Britain, Perancis, dan Kerajaan Sardinia) untuk menentang Empayar Rusia.

1. Latar Belakang: Keretakan "Sick Man of Europe"

Menjelang tahun 1850-an, Empayar Uthmaniyyah yang pernah menggerunkan Eropah pada abad ke-16 dan ke-17 mula mengalami fasa kemerosotan struktur pentadbiran dan ketenteraan. Gelaran "Sick Man of Europe" sering digunakan oleh kuasa-kuasa besar untuk menggambarkan kerapuhan empayar ini.

Kerentanan Uthmaniyyah membuka ruang kepada Empayar Rusia di bawah Tsar Nicholas I untuk meluaskan pengaruhnya ke arah selatan—khususnya bagi menguasai laluan strategik Laut Hitam, Selat Bosphorus, dan Dardanelles demi akses terus ke Laut Mediterranean.

2. Punca Pencetus: Alasan Agama dan Pencerobohan Wilayah

Rusia menggunakan naratif keagamaan sebagai alasan (pretext) diplomasi, dengan menuntut hak sebagai "pelindung tunggal" kepada jutaan penganut Kristian Ortodoks di bawah wilayah naungan Uthmaniyyah. Ketegangan turut berpunca daripada perebutan hak penjagaan tempat-tempat suci di Baitulmaqdis antara penganut Katolik (disokong Perancis) dan Ortodoks (disokong Rusia).

Apabila Sultan Abdulmejid I menolak tuntutan Rusia yang mencabar kedaulatan dalaman Uthmaniyyah, tentera Rusia bertindak menceroboh wilayah naungan Uthmaniyyah di Moldavia dan Wallachia (kini kawasan Romania). Tindakan pencerobohan ini memaksa Uthmaniyyah mengisytiharkan perang terhadap Rusia pada akhir tahun 1853.

3. Pembentukan Pakatan: Mengapa Kuasa Barat Campur Tangan?

Penyertaan Britain dan Perancis menyertai pihak Uthmaniyyah pada tahun 1854 sering menimbulkan persoalan: Mengapa kuasa Kristian Barat mempertahankan sebuah empayar Islam menentang sebuah lagi kuasa Kristian?

Jawapannya terletak pada doktrin geopolitik Eropah pada era tersebut:

• Keseimbangan Kuasa (Balance of Power): Britain dan Perancis bimbang jika Empayar Uthmaniyyah runtuh, Rusia akan menjadi terlalu dominan di Eropah dan mengancam keseimbangan kuasa antarabangsa.
  
• Kepentingan Laluan Perdagangan: Bagi Britain, penguasaan Rusia ke atas Selat Bosphorus dan kawasan Levant akan mengancam laluan perdagangan darat dan laut utama yang menghubungkan London dengan tanah jajahannya di India.
  
• Prestij Politik Perancis: Emperor Napoleon III dari Perancis mahu mengembalikan pengaruh dan prestij politik Perancis di Eropah serta mengukuhkan sokongan domestik.
  

4. Analisis Isu: Adakah Ini "Serangan Ke Atas Ortodoks"?

Melihat pakatan ini semata-mata sebagai "kerjasama Islam-Barat untuk menyerang penganut Ortodoks" merupakan satu pemahaman yang kurang tepat dari sudut konteks sejarah:

1. Bertindak Atas Dasar Pertahanan: Empayar Uthmaniyyah tidak bertindak secara agresif untuk membasmi Ortodoks, sebaliknya mempertahankan wilayahnya daripada pencerobohan fizikal Rusia.
   
2. Autonomi Sistem Millet: Di dalam pentadbiran Uthmaniyyah sendiri, wujud Sistem Millet yang memberi autonomi perundangan dan keagamaan kepada komuniti Ortodoks tempatan di bawah pimpinan Patriark Constantinople.
   
3. Konflik Antara Empayar: Perang ini ialah konflik persaingan antara empayar (imperial rivalry), bukannya perang doktrin keagamaan atau Perang Salib baharu.
   

5. Kesan dan Hasil Perang

Selepas pertempuran sengit yang mengorbankan ratusan ribu nyawa—termasuk Pengepungan Sevastopol yang terkenal—Rusia akhirnya mengakui kekalahan dan menandatangani Perjanjian Paris (1856).

Kesimpulan

Perang Crimea menjadi bukti jelas bahawa menjelang abad ke-19, perceturan antarabangsa dibentuk oleh pertimbangan strategi politik, laluan ekonomi, dan kelangsungan hayat (survival). Keputusan Empayar Uthmaniyyah untuk berpakat dengan Britain dan Perancis merupakan langkah diplomatik pragmatik yang berjaya menangguhkan keruntuhan empayar tersebut selama beberapa dekad lagi sehingga meletusnya Perang Dunia Pertama..